Bizde altının yeri başkadır. Düğünde geline altın takılır, biriken para da çoğu zaman bankaya gitmez, yastık altına girer. Dünya Altın Konseyi'nin hesabına göre Türkiye'de evlerde en az 3.500 ton altın duruyor.1
Altınla anılan en meşhur kral da bu topraklardan çıkmış: Midas. Dokunduğu her şey altına dönen kral. Birinin el attığı her iş yolunda gidiyorsa "tuttuğunu altın ediyor" deriz. Anadolu'da biri bir iyilik yapınca teşekkür etmek için "tuttuğun altın olsun" da denir. İngilizcede bunun adı doğrudan bu kraldan geliyor: Midas touch, Midas dokunuşu.
Geçenlerde Eskişehir'deydim, Han'ın Yazılı köyünde. Köyün hemen yanında kayaya oyulmuş, 17 metre yüksekliğinde bir cephe var. Baştan aşağı kıvrım kıvrım desenlerle kaplı, ortasının altında da kapıya benzeyen bir oyuk var. Sol üst köşede bir yazı duruyor ve o yazıda bir ad geçiyor: Midas.
Bu kral gerçekten yaşadıysa mezarı nerede? Fakir bir birey olarak aklıma hemen şöyle fukaraca bir soru daha geldi: Adı altınla anılan birinin mezarından acaba ne kadar altın çıkmıştır? Kabul edin, sizin de aklınızdan bu soru geçerdi. Sorunun cevabını hemen vereyim. Midas'ın mezarı diye bilinen oda 1957'de açıldı ve içinden tek bir altın parçası çıkmadı. Orada yatanın kim olduğu, odanın altın yerine neyle dolu olduğu ise uzun bir hikâye.
Önce şu kayadan başlayayım, çünkü ilk bakışta bir mezar gibi duruyor. Ortadaki kapı hiçbir yere açılmıyor, arkası düz kaya. Burası Friglerin ana tanrıçası Matar'a adanmış bir açık hava tapınağı. Törenlerde tanrıçanın heykeli o oyuğa konuyormuş. Oyuğun içinde Frigce "Matar" yazısı hâlâ okunuyor.
Matar, Frigcede "anne" demek. Latincedeki "mater" ile, İngilizcedeki "mother" aynı kökten geliyor. Yunanlılar bu tanrıçaya Kybele diyor. Romalılar da sonradan ona Büyük Ana diye tapıyor. Milattan önce 204'te tanrıçanın kutsal taşını Pessinus'tan alıp gemiyle Roma'ya götürüyorlar. Pessinus bugün yine Eskişehir'de, Sivrihisar'ın Ballıhisar köyü.
Sol üstteki yazı da ilginç. Şöyle okunuyor: Ates, Midai lavagtaei vanaktei edaes. Kabaca "Ates bunu halkın önderi, kral Midas'a adadı" demek. Bizim adak adamak dediğimiz iş yani. Anıtı Midas yaptırmamış. Ates adında biri, büyük ihtimalle Midas öldükten sonra, ona adamış.
Peki efsane tam olarak ne anlatıyor? En ayrıntılı hâlini Romalı şair Ovidius yazmış.2 Şarap tanrısı Dionysos'un yaşlı hocası Silenos bir gün yolunu kaybediyor, köylüler onu Frig kralı Midas'a getiriyor. Midas ihtiyarı günlerce ağırlıyor, sonra Dionysos'a geri götürüyor. Dionysos da teşekkür olarak bir dilek hakkı veriyor. Midas ne istiyor dersiniz? Dokunduğu her şey altın olsun istiyor.
Başlarda her şey yolunda gibiymiş. Kopardığı dal, yerden aldığı taş altına dönüşüyormuş. Sonra acıkıyor, sofraya oturuyor. Ekmeği ısırıyor, ekmek dişinin altında altına dönüyor. Şarap ağzına değince eriyik altın gibi akıyor. Aç ve susuz kalan kral, dileğini geri alması için Dionysos'a yalvarıyor. Dionysos da ona Paktolos nehrinin kaynağına gidip yıkanmasını söylüyor. Midas yıkanıyor, güç suya geçiyor ve o nehir o günden sonra altın taşıyor.
İşin tuhafı, Paktolos uydurma bir nehir değil. Bugün Manisa'da akan Sart Çayı. Çayın adı yanındaki antik şehir Sardes'ten geliyor. Eskiden bu çay gerçekten de altınla gümüşün karışımı bir metal taşıyormuş, elektrum. Sardes'te oturan Lidya kralları bu metalle zenginleşiyor ve bilinen ilk sikkeler orada basılıyor. Cebimizdeki bozuk paranın ilk örnekleri yani. Yalnız Sart Çayı Frigya'dan geçmiyor, komşu Lidya'nın başkentinden akıyor. Ovidius, Frig kralını yıkanmaya komşunun nehrine göndermiş.
Ovidius'un anlattığı ikinci hikâye Midas'ı pek iyi göstermiyor. Altın işinden sonra Midas kırlara çekiliyor, orman tanrısı Pan'a takılıyor. Bir gün Pan kavalıyla Apollon'a meydan okuyor, müzik yarışması yapılıyor. Hakem dağ tanrısı Tmolos. Tmolos bugün Manisa'daki Bozdağ, Sardes de tam eteğinde. Tmolos Apollon'u kazanan ilan ediyor, herkes de katılıyor. Bir tek Midas itiraz ediyor, Pan daha iyiydi diyor. Apollon da bu kulakların ona yakışmadığını söyleyip kulaklarını eşek kulağına çeviriyor.
Midas başına bir sarık sarıp kulaklarını saklıyor. Durumu bilen tek kişi saçını kesen adam, yani berberi. Berber sırrı kimseye söyleyemiyor, içinde de tutamıyor. Yere bir çukur kazıyor, sırrı çukura fısıldıyor, üstünü kapatıyor. Bir süre sonra orada sazlar bitiyor. Rüzgâr estikçe sazlar sırrı fısıldıyor. Bizdeki "yerin kulağı var" deyimini hatırlatıyor değil mi?
Bu hikâye bugün de adeta dolaşımda. Bu arada bu bir reklam değildir, Türkiye'de kullanılan bir borsa uygulamasının adı Midas, uygulamanın haber bölümünün adı da "Midas'ın Kulakları".
Bunlar efsane. Peki Midas gerçekten yaşadı mı? Yalnızca şairler anlatsaydı emin olamazdık. Ama adı, ona hiç hayranlık duymayan birinin arşivinde de geçiyor: Asur kralı İkinci Sargon'un.
Asurlular ona Mita diyor, "Muşki ülkesinin kralı Mita". Kayıtlarda önce baş belası bir rakip olarak çıkıyor, Asur'un Anadolu'daki eyaletlerine saldırıyor. Sonra milattan önce 710 civarında işler değişiyor. Sargon, bugünkü Çukurova'yı yöneten valisine bir mektup yazıyor. Mita'nın elçisi gelmiş, hediyeler getirmiş. Sargon valisine kısaca şöyle söylüyor: "Frigyalı bize söz verdi, artık müttefikimiz". Bu mektup, Asur'un Nimrud'daki sarayından çıkan kil tabletlerden birinde yazıyor.5
Yunan tarafında da iki kaynak var ve ikisi de Anadolulu. Biri Bodrumlu Herodot. Midas'ın Delfi'deki kehanet tapınağına kendi tahtını hediye ettiğini yazıyor. Delfi'ye hediye gönderen ilk yabancı krallardan birisi oymuş.3
Öbürü Amasyalı coğrafyacı Strabon. Onun anlattığına göre Kimmerler Frigya'yı istila edince Midas boğa kanı içerek canına kıyıyor.4 Antik kronolojilerde bu olay milattan önce 695 civarına yerleştiriliyor.
Midas'ın başkenti Gordion, bugün Ankara'nın Polatlı ilçesinde, Yassıhüyük köyünün yanında. Köyün adı da yerini anlatıyor: yassı höyük. Anadolu'da adında höyük geçen çok köy var. Höyük, aynı yerde binlerce yıl boyunca kurulup yıkılan evlerin üst üste birikmesiyle oluşan tepe. Gordion'un şehri de böyle bir höyüğün içinde.
"Gordion düğümü" lafı da buradan çıkıyor. Anlatılana göre Frigler bir kâhine danışıyor, kâhin de "size kralınızı bir öküz arabası getirecek" diyor. Tam o sırada şehre öküz arabasıyla bir köylü giriyor: Gordias, yanında da oğlu Midas. Halk bunu işaret sayıyor ve onları tahta çıkarıyor. Midas kral olunca o arabayı tanrılara adıyor, boyunduruğunu da ucu görünmeyen bir düğümle direğe bağlatıyor. Zamanla bir söz yayılıyor: Bu düğümü çözen Asya'ya hükmedecek. Aradan dört yüz yıl geçiyor, Büyük İskender Pers seferine çıkarken Gordion'a uğruyor. Düğümü bir süre çözmeye çalışıyor, olmayınca kılıcını çekip tek darbede kesiyor. Çıkmaza girmiş bir işi tek hamlede bitirmeye bugün hâlâ "Gordion düğümünü kesmek" diyoruz.
Şehrin etrafındaki tepelerin çoğu ise başka türden. Bunlar toprak yığılarak yapılmış mezar tepeleri, yani tümülüs. Çevrede bunlardan yüzden fazla var. En büyüğü 53 metre yüksekliğinde. Arkeologların hesabına göre bu tepeyi 1.000 kişilik bir ekip ancak bir buçuk yılda yığabilirdi. Yıllarca ona Midas Tümülüsü dendi.
1950'lerde Pennsylvania Üniversitesi'nden arkeolog Rodney Young bu tepenin içine girmeye karar veriyor. Önce sondaj makinesiyle tepeyi delik deşik ediyor ve ortanın biraz yanında büyük bir taş yığını buluyor. Mezar odası onun altında olmalı. Tepeyi yukarıdan kazmak için 40 metre derinliğe inmek gerekiyor, bu da tümülüsü yok etmek demek. Young yandan tünel açmaya karar veriyor.
Tüneli kazmak için Zonguldak'tan maden işçileri getiriliyor. Kendi ustabaşlarını ve marangozlarını da yanlarında getiriyorlar. Üç vardiya, gece gündüz çalışıyorlar ve 70 metrelik tüneli 25 günde bitiriyorlar. Tünelin ucunda önce taş bir duvar, arkasında kalın kütüklerden bir duvar, onun arkasında da düzgün kesilmiş ikinci bir ahşap duvar çıkıyor. Odanın kapısı yok. Bir kez kapatılsın diye yapılmış.
Duvara küçük bir pencere açıp el feneriyle içeri bakıyorlar. Young sonradan yazısında, fener zayıf, içerisi tozlu olduğu için bakanların içeride bir savaş arabası ve doldurulmuş bir timsah gördüğünü anlatıyor. İkisi de çıkmıyor. Çıkan şey, sedir tabutunun kalıntıları üstünde yatan bir adam. Kemikler incelenince 60-65 yaşlarında, 1,57 boyunda bir erkek olduğu anlaşılıyor. Üstünde tunç çivilerle süslü deri bir etek varmış.
Oda hiç soyulmamış. Bugün ayakta kalmış bilinen en eski ahşap yapı. Zonguldaklı madencilerin açtığı tünelden bugün ziyaretçiler geçiyor. İçerisi hep serin, sıcaklık yıl boyu 16 derece civarında kalıyor.6
Peki burada yatan Midas mı? Kütükler o kadar iyi korunmuş ki ağaç halkalarından tarih çıkarabilmişler. Kesilmiş bir kütüğün halkalarını sayıp ağacın yaşını bulmayı çoğumuz çocukken öğreniriz. Arkeologlar bir adım daha atıyor. Ağaç her yıl bir halka ekliyor, yağışlı yıl kalın, kurak yıl ince. Bu kalın ince dizisini başka ağaçlarınkiyle karşılaştırınca ağacın hangi yıl kesildiği de bulunuyor. Sonuç: milattan önce 740 civarı.8
Şimdi tarihleri yan yana koyalım. Sargon'un mektubu 710. Midas'ın ölümü 695. Mezarın kütükleri ise 740'ta kesilmiş, mektuptan 30 yıl önce. Yani bu tepeye gömülen adam büyük ihtimalle Midas değil. Kazıyı yürüten Penn Müzesi de burada yatanın büyük olasılıkla Midas'ın babası olduğunu düşünüyor.7 Tepenin adı ise hâlâ Midas Tümülüsü.
Hemen yanındaki daha küçük tepe, Tümülüs P, 1956'da açılıyor. İçinde küçük bir çocuk yatıyor. Yanına ahşap mobilyalar ve on iki küçük ahşap hayvan bırakılmış: aslanlar, boğalar, balık yiyen bir grifon. Oyuncak oldukları düşünülüyor. Mezar milattan önce 760 civarına tarihleniyor. Kazı ekibinin araştırmacılarına göre bu çocuk erken ölmüş bir prens olabilir, belki Midas'ın ağabeyi ya da amcası. Bu kesin bilinmiyor.
Büyük odanın içine dönelim. En çok tunç kap var: yaklaşık 100 içki kâsesi, kocaman üç kazan, biri aslan biri koç başlı iki kova. Kazanların her biri 150 litre kadar alıyor. Bizim düğünlerde keşkek pişirilen kazanlar gibi. Keşkek geleneği de bu arada 2011'de UNESCO'nun listesine girdi.10
Kralın başının yanındaki masada da keten bir torba duruyormuş. İçinden 145 tane tunç fibula çıkmış. Fibula, bugünkü çengelli iğneye benzeyen bir elbise iğnesi. Tabuttaki kumaşların arasından 37 tane daha. Bugün bunların çoğu Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde.
Bir de küçük bir ayrıntı var. 2007'de çatı kirişlerinin üstünde, cenaze sırasında kazınmış isimler fark ediliyor: Nana, Myksos ve iki isim daha. Araştırmacılar bunların cenazeye gelenlerin adları olabileceğini düşünüyor. Yani 2.700 yıl önce biri, odayı kapatmadan önce kirişe adını yazmış.9
Gelelim altına. Mezardan tek bir altın parçası çıkmadı demiştik. Penn Müzesi'nin yazısında aynen böyle geçiyor: mezarda bir zerre altın yoktu.13
Yalnız garip bir şey keşfediyorlar. İçerideki kâselerin ve kazanların dibinde kurumuş tortu tabakası vardı. Penn Müzesi'nden Patrick McGovern ve ekibi bu tortuyu inceledi, sonuçları 1999'da Nature dergisinde yayımladılar.11 Bu, cenaze yemeğinden kalan artıkmış. Menüyü çıkartmak zor olmamış: mercimekli, baharatlı bir kuzu ya da keçi güveci. Yanında da üzüm şarabı, arpa birası ve bal şarabından yapılmış karışık bir içki. Kâse sayısına bakılırsa sofraya yaklaşık 100 kişi oturmuş.12
Bizde de cenazeden sonra yemek verilir, ölü evine komşular yemek götürür. Gordion'da da kralı gömmeden önce yüz kişilik bir sofra kurulmuş, kalan kaplar da onunla birlikte odaya konmuş.
Bu içkinin bugün bir de markası var. 2000'de Amerika'da bir bira üreticisi McGovern'la birlikte onu yeniden yapmayı denedi. 2001'den beri satılıyor. Adını da Midas Touch koydular.14
