Kışın sobada yaktığınız diyelim, sabah geriye bir avuç işe yaramaz kül kalır, değil mi? Peki o külü 10.000 yıl sonra biri bulsa, ne zaman yandığını anlayabilir mi? Cevap biraz sobada ne yaktığınıza bağlı. Onu sona bırakıyorum. Önce Göbeklitepe’nin yaşı nasıl bulundu, ona bakalım.
Yaşayan her canlının içinde çok az miktarda karbon-14 var. Bu karbon aslında gökten geliyor. Uzaydan gelen ışınlar havadaki azota çarpıyor ve onu karbon-14’e çeviriyor. Bitkiler onu havadan alıyor, biz de bitkileri yiyerek alıyoruz.2
Canlı öldüğünde yenisi gelmiyor ve içindeki karbon-14 azalmaya başlıyor. 5730 yılda yarısı gidiyor. Ne kadar kaldığını ölçersen ne zaman öldüğünü bulursun.
Yöntemi Willard Libby adında bir kimyacı ve ekibi geliştirdi. İlk sonuçlar 1949’da çıktı.1 Yalnız bir sorun vardı. Ölçmek için numuneden koca bir parçayı yakıp is hâline getirmek gerekiyordu. Bir şeyin ne zaman yandığını öğrenmek için onu bir kez daha yakıyorsunuz. Müzeler pek gönüllü olmamış, tahmin edersiniz.
Yine de birkaç parça bulmuşlar. Mısır’da Snefru piramidinden bir ağaç kirişi, bir firavunun cenaze teknesinden bir tahta. Yaşları zaten belliymiş o dönem. Ölçmüşler, sonuçlar tutmuş.1
Gelelim Göbeklitepe’ye. Orası taştan. Taş canlı olmadığı için içinde karbon-14 yok. E hâliyle ölçecek bir şey de yok. O zaman 12.000 yıl nereden çıktı?
Duvar sıvasının içindeki az miktarda organik maddeden ve dolgunun içindeki kömür parçalarından. Yani ölçülen, dikilitaşları diken insanların yaktığı ateşlerden kalan kömür.3
Aslında laboratuvardan çıkan sayı 10.000 civarı. Ama havadaki karbon-14 her dönem aynı değilmiş. Bilim insanları bunu binlerce yıllık ağaç halkalarıyla düzeltiyor.4 Düzeltince yaklaşık 11.500 yıl çıkıyor. Biz de yuvarlayıp 12.000 diyoruz.
Bir de şu var: karbon kelimesi Latince carbo’dan geliyor. Anlamı kömür. Göbeklitepe’de ölçülenlerin bir kısmı da kömürdü.
Baştaki soruya dönelim. Sobanın külü 10.000 yıl sonra ne zaman yandığını söyler mi? Odun yaktıysanız aşağı yukarı söyler. Kömür yaktıysanız işler karışır. Taş kömürü milyonlarca yıllık olduğu için içinde ölçülecek karbon-14 çoktan bitmiş olur. Yöntem en fazla 50.000 yıl geriye gidebildiği için laboratuvar büyük ihtimalle “bu ateş 50.000 yıldan eski” der.
