Şu gördüğünüz ayı yavrusu 2022 yazında Düzce’de arıcıların kovanlarına girip balı yedi, sonra da işte böyle kendinden geçti.¹ Aynı bal 2400 yıl önce koca bir Yunan ordusunu yere sermişti, Romalılara karşı da tuzak olarak kullanıldı.⁵⁶

Olay Yığılca’nın Karakaş köyünde oluyor. Arıcılar kovanlarına gidiyor, bakıyorlar kovanlar paramparça, hemen yanında da 6 aylık bir boz ayı yavrusu baygın yatıyor. Ormancılar ayıyı kamyonetin kasasına koyup veterinere götürürken de bu görüntüler çekiliyor.¹

Bakanlık sonra ona Balkız adını verdi, tedavisi bitince de ormana geri saldılar. Gerçi bal yerken onlarca arı da sokmuş zavallıyı.¹²

Balkız’ın yediği şey, Karadeniz’de acı bal ya da deli bal dedikleri orman gülü balı. Bu dağlarda mor çiçekli Rhododendron ponticum da yetişiyor, sarı çiçekli Rhododendron luteum da.³

İkisinin de nektarında grayanotoksin denen bir zehir var, arılar bu çiçeklerden bal yaptığında o zehir de bala karışıyor.⁴¹⁰

Şimdi milattan önce 401’e gidelim. Onbinler diye bilinen Yunan paralı askerleri Pers tahtı için Mezopotamya’da savaşmışlar, işverenleri Kiros ölünce de yürüyerek evlerine dönmeye çalışıyorlar.

Aralarında Ksenofon adında Atinalı biri var, bu yolculuğu sonradan kitap olarak yazan adam. Trabzon’a iki günlük yol kaldığında köylerde mola veriyorlar, etraf arı kovanı dolu, askerler de hemen bala dalıyor.⁵

Ksenofon’un anlattığına göre balı yiyen herkes aklını kaçırıyor. Kusan kusana, ishal olan olana, ayakta duran tek kişi kalmıyor. Az yiyenler zil zurna sarhoş gibi, çok yiyenler deli gibi, hatta bazıları can çekişiyor gibi. Yerde öyle bir yığın asker yatıyor ki ordu sanki savaşta bozguna uğramış.⁵

Ertesi gün bakıyorlar, ölen yok. Balı yedikleri saatin aşağı yukarı ertesi gününde kendilerine gelmeye başlıyorlar, üçüncü dördüncü günde sanki ilaç almış gibi kalkıyorlar.⁵ O birkaç gün kimse saldırmadığı için şanslılar, Romalılar o kadar şanslı olmadı.

Yaklaşık 340 yıl sonra, MÖ 65 civarında Romalı komutan Pompeius, Pontus kralı Mithridates’in peşinden aynı dağlara geliyor.⁸

Burada Heptakometler diye bir dağ halkı yaşıyor. Coğrafyacı Strabon’un yazdığına göre bunlar Romalıların geçeceği yollara kâse kâse deli bal koyuyor, askerler içip sersemleyince de tepelerine iniyorlar.⁶

Pompeius’un ordusundan üç birlik böyle gidiyor. O dönem bir birliğin kaç kişi olduğunu tam bilmediğimiz için ölenlerin 500 ila 1800 arasında olduğu tahmin ediliyor.⁶⁷

Deli bal bugün hâlâ satılıyor ama yiyip hastanelik olan da az değil. 2023’te Karadeniz Teknik Üniversitesi’nden bir ekip dünyada kayda geçmiş 900 deli bal zehirlenmesine bakmış, bunların yüzde 91’i Türkiye’den çıkan baldan.⁴ Bazı vakalarda 5 ila 30 gram, yani 1-2 kaşık bal bile zehirlenmeye yetmiş.⁹

Zehirlenmelerde balın en çok geldiği il Rize, arkasından Trabzon ve Kastamonu geliyor. Bölge olarak da Batı Karadeniz biraz önde. Balkız’ın bayıldığı Yığılca ilçesi de tam buradaydı.⁴