Bu taşın adresini nasıl biliyorlar?

1966’da Colin Renfrew (Kolin Renfru) ve iki arkadaşı obsidyen üzerine bir makale yayınlamış. Obsidyen volkanik bir cam. Taş Devri’nde bıçak yapılan siyah, parlak bir taş.¹

Makalede şöyle bir tespit var. Yakın Doğu’daki ilk köylerin neredeyse hepsinde obsidyen çıkıyor. Ama bu köylerin çoğu volkanlardan çok uzakta.¹

Sonraki çalışmalar konuyu daha da ilginç bir noktaya taşımış. Kıbrıs’ta bulunan 10.000 yıllık obsidyen aletlerin Kapadokya’dan, Niğde’deki Göllüdağ’dan geldiğini söylüyorlar.³

Nasıl yani? Sadece Kapadokya’da bile Hasan Dağı’ndan Erciyes’e kadar bir sürü volkan var. Doğuda Nemrut ile Bingöl, Ege’de Milos Adası var. Hepsinde de lav akmış. Bu taşın tam olarak Göllüdağ’dan çıktığını nereden biliyorlar? Gelin bunun arkasındaki bilimi anlatayım.

Önce obsidyen nasıl oluşuyor, ondan başlayalım. Lav çok hızlı soğuyunca kristalleşmeye vakit bulamıyor, cama dönüşüyor. Kırınca da kenarı çok keskin oluyor. Taş Devri’nde bıçak yapmak için bundan iyisi yokmuş.

Marketteki su şişelerinin etiketine bakarsanız, işte kalsiyumu şu kadar, magnezyumu bu kadar diye yazar. Her kaynağın değerleri de farklıdır.

Obsidyende de durum bu. Her volkanın lavında çok küçük miktarlarda başka elementler var ve oranları volkandan volkana değişiyor. Renfrew’un makalesinde bir grubu mesela şöyle tarif ediyorlar: baryumu yüksek, zirkonyumu düşük.¹

Arkeologlar önce bütün volkanlardan örnek toplayıp bir kayıt çıkarıyorlar. Sonra kazıdan çıkan bıçağı ölçüp bu kayıtla karşılaştırıyorlar. Hangisiyle eşleşirse taş oradan gelmiş oluyor. Günümüzde bu ölçüm elde taşınan bir cihazla, taşa zarar vermeden yapılabiliyor.

Bir de şu soru var. Bu taşlar oraya nasıl gitmiş? Renfrew’un fark ettiği bir şey var. Volkana 300 km kadar yakın köylerde taş aletlerin %80’i obsidyenmiş. Daha uzağa gittikçe bu oran düzenli olarak azalıyormuş.²

Bu da taşın köyden köye elden ele geçtiğini düşündürebiliyor. Nasıl el değiştirdiği hâlâ tartışılıyor.

Kıbrıs’ta iş biraz daha farklı. Ada hiçbir zaman karaya bağlı olmamış. Yani obsidyen oraya ancak denizden gidebilir. 10.000 yıl önce birileri bu taşı denizden adaya taşımış.³

O insanların bunu nasıl başardığı ayrı bir hikâye, bu videoya sığmaz. Onu ayrı bir videoda anlatacağım.

Bu taştan sadece bıçak da yapmamışlar. Konya’daki Çatalhöyük’te obsidyeni parlatıp ayna yapmışlar, 8000 yıl kadar önce.⁵ Çatalhöyük’ün obsidyeni de yine Kapadokya’dan, Göllüdağ ile Nenezi Dağı’ndan geliyormuş.⁴

O aynaların bir kısmı bugün Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergileniyor.⁵